Verbeter je video’s #1 – Mattebox, de zonnekap voor de videograaf

0

In een korte serie artikelen wil ik mijn ervaringen met het verbeteren van mijn video’s beschrijven. Onderwerpen die aan bod komen zijn: het gebruik van filters, een mattebox, extern audio en video opnemen en hoe bouw je een rig waarop je al die extra accessoires kwijt kunt?
Maar we beginnen vooraan; wat zet je voor je lens bij videografie als je gewone zonnekap niet afdoende of, vanwege je filters, niet praktisch meer blijkt te zijn?

Een mattebox is met zijn grote klep een effectieve zonnekap.

Bij videografie en film zit er niet zelden iets voor de lens. Filters, bescherming, lichtafscherming, het zijn niet alleen uitdagingen voor fotografen die ook video maken, maar ook voor cameramensen in Hollywood of waar dan ook. De mattebox is dan ook al zo oud als de film zelf. Tot voor niet zo lang geleden waren het echter vooral grote, zware gevaartes bedoeld voor gebruik op grote rigs en voor cinema-objectieven.

Daar is de laatste tijd gelukkig flink verandering in gekomen. Maar allereerst; wat is een mattebox en waarom zou je er een op je foto-objectief willen zetten?

Zonnekap

Een mattebox is in feite een flink uitgevallen zonnekap met de mogelijkheid om met extra kleppen, soms ook vlaggen genoemd, nog meer vals licht uit het objectief te houden. Met vals licht bedoel ik lichtstralen die onder een zo steile hoek op de frontlens vallen, dat ze wel in het objectief komen, maar niet de sensor raken. Dit licht heeft dus geen bijdrage aan het beeld, maar zorgt wel voor reflecties tussen de voorste lenzen van het objectief en daardoor voor een contrastverlaging van het beeld. Als fotograaf vraag je je misschien af waarom de zonnekap die bij het objectief hoort daarvoor niet afdoende is? In veel gevallen zal dit ook zo zijn, vooral bij objectieven met een vast brandpunt, waarbij de zonnekap specifiek voor dat brandpunt gemaakt is. Veel zoomobjectieven hebben al een veel minder effectieve zonnekap, omdat deze gemaakt is voor het kortste brandpunt van de range. En dus? Ook als fotograaf kun je daar inderdaad ook last van hebben, maar is het probleem, wanneer je dat bemerkt in je zoeker, vaak vrij snel op te lossen. Vaak zul je dat doen door een net iets ander standpunt in te nemen, waardoor het valse licht door een object buiten beeld geblokt wordt of door even je hand boven je zonnekap te houden (zeg maar de klep van de fotograaf). Bij videografie is dat vaak wat minder makkelijk; in een shot beweeg je vaak de camera om bijvoorbeeld iemand te volgen. Je kunt dan ergens tijdens die camerabeweging opeens in de situatie komen dat een felle lichtbron in of net buiten beeld een flinke flair over je beeld gooit. Snel een andere positie innemen is dan uiteraard geen optie en ook even je hand boven het objectief houden is, als je al op tijd bent, geen goede oplossing, omdat dit zeker de soepelheid van je beweging zal beïnvloeden. Nu kun je er over discussiëren of af en toe een beetje flair in beeld niet juist mooi is? Er zijn fotografen die er juist naar zoeken. Feit blijft dat je altijd zelf wilt bepalen wanneer een flair in het beeld een toevoeging is, anders kun je in de situatie komen dat die flair juist op het moment dat er iets belangrijks gebeurt je beeld onduidelijk en contrastloos maakt. Schiet je daarnaast nog wat extra B-rol, dan kan een persoon of object in tegenlicht met een flinke flair eroverheen heel sfeervol zijn. In zo’n geval buig je de klep(pen) van je mattebox wat verder naar buiten en laat je het valse licht lekker zijn destructieve werk doen.

Sommige adapter-ringen hebben ook schroefdraad voor ronde filters, maar pas op met groothoek(zoom)objectieven.

Filters

Een andere belangrijke functie van de mattebox is het herbergen van filters. De meeste matteboxen die geschikt zijn voor het gebruik met gewone camera’s gebruiken 4 x 6,5 cm filters. Vaak kun je met enig gepriegel ook wel een goedkoper 4 x 4 cm filter gebruiken, maar pas op wanneer je dit in combinatie met een groothoekobjectief doet. Met mijn matteboxen gaat het goed tot 24mm groothoek op een full-frame als ik de filterlade het dichtst bij het objectief gebruik. Dit kan echter per merk en per objectief verschillen, dus test het eerst uit.

Ook al ben je misschien geen fan van (effect)filters en is er tegenwoordig heel veel mogelijk in de nabewerking, er is één ding waar geen enkele videograaf omheen kan en dat is dat je regelmatig heel veel licht weg zult moeten halen van de sensor. De relatief lange sluitertijd voor videografie is daar debet aan. Wil je bijvoorbeeld bij 1/50 seconde bij diafragma F2.8 buiten filmen, dan lukt dat alleen door een grijsfilter, ook wel ND-filter genoemd, voor je objectief te plaatsen. Als videograaf kun je de sluitertijd van je camera eigenlijk niet gebruiken om licht weg te nemen.

Daar komt nog bij dat veel videografen vaak op een hogere ISO-waarde werken, ook buiten. Die hogere gevoeligheid is nodig om een groter dynamisch bereik te krijgen door middel van een zogenaamd logaritmisch profiel, zoals Sony S-Log of Canon C-Log. Populair zijn de variabele ND-filters (VND), omdat je daarvan de sterkte traploos kunt instellen en daarmee dus heel nauwkeurig je licht kunt regelen zonder gebruik te hoeven maken van je diafragma of ISO-waarde. Veel matteboxfabrikanten hebben dan ook VND-filters in hun programma voor hun matteboxen. Je schuift ze in de filterlade van de mattebox net zoals je met een gewoon ND-filter zou doen. Bovenop is dan een wieltje waarmee je de verstelling kunt doen. Je kunt dit wieltje ook koppelen aan een motortje of een handmatig follow-focus wiel.
Zo kun je de VND bedienen zonder het aan te hoeven raken. Nadeel hiervan is dat ze vaak alleen met die specifieke mattebox waarvoor je het VND-filter koopt te gebruiken zijn. Ook hebben veel foto- en videografen vaak al VND-filters in de vorm van opschroeffilters in hun bezit.

In deze SmallRig mattebox kun je filters zonder houder vanaf de zijkant naar binnen schuiven. Daardoor zijn ook de goedkopere 4 x 4 cm filters met een beetje priegelen bruikbaar, omdat je ze klem zet met een schroefje bovenop.

Adapter-ringen

Bij verschillende matteboxen worden adapter-ringen geleverd, waarmee je de mattebox op een objectief kan bevestigen. Je schroeft de adapter-ring op je objectief en klemt hem vervolgens in de mattebox. Vaak hebben die adapter-ringen ook nog schroefdraad aan de binnenkant, zodat je op de ring ook nog ronde filters kunt gebruiken. Dat kan handig zijn, behalve bij groothoek-objectieven. Doordat je filter nu verder naar voren komt, krijg je in de groothoekstand van je zoom-objectief al snel vignettering. Dit gebeurt nog sterker bij ronde VND-filters, aangezien die uit twee lagen bestaan. Met mijn 82 mm VND-filter voor mijn Canon RF 24-70/2.8 krijg ik op deze manier op 24mm vignettering ondanks dat de voorkant van het filter met 86 mm iets wijder is. Veel 24-70/2.8-zoomobjectieven hebben deze filtermaat. Alternatief zou kunnen zijn om eerst een verloop-ring, ook wel step-up-ring genoemd, te gebruiken, bijvoorbeeld van 82 naar 95 mm en dan een 95 mm VND op de adapter te schroeven.

Veel matteboxen die voor gewone camera’s gemaakt zijn gaan echter maar tot 95 mm. De 82 naar 95 mm-adapterring is in dat geval de grootste ring. De mattebox op de step-up-ring vastklemmen geeft geen stabiele connectie. SmallRig heeft ook matteboxen, waarbij de adapter-ring tot 114 mm gaat. Deze zijn wat groter en ook een stuk zwaarder. Dan is een 95-114 mm ring mogelijk en kun je een 95 mm VND gebruiken. Het geheel wordt dan wel flink zwaar en zelf heb ik er geen goed gevoel bij om zoveel gewicht aan mijn zoomobjectief te hangen. De kans op extra slijtage en misschien zelfs wel beschadiging lijkt me groot, aangezien tegenwoordig bijna alle zoomobjectieven van het uitschuif-type zijn. Er hangt dan een enorm gewicht aan de uitgeschoven tubes wanneer je inzoomt naar 70 of misschien zelfs wel 105mm. Heb je een zoomobjectief met een interne zoomverstelling, dan wordt het een ander verhaal, maar dan kun je de mattebox ook op rods laten steunen omdat de lengte van het objectief niet verandert.

Zo’n relatief zware mattebox, vooral met filters erin, voorop je objectief geschroefd geeft mij geen goed gevoel. Als je voorzichtig bent en bijvoorbeeld vooral vanaf statief werkt, is het wel een makkelijke oplossing.

Bescherming

Daarmee komen we op de derde functie van een mattebox: bescherming van je objectief.
Bij cinema-objectieven, die wel tienduizenden euro’s kunnen kosten, is de aanschaf van een mattebox natuurlijk een ‘no brainer’.
Geef je zoveel geld uit voor een objectief, dan is enkele honderden euro’s voor een mattebox geen belemmering. Objectieven bedoeld voor fotografie vallen, gelukkig, in een heel ander prijssegment. Het aanbod aan overeenkomstig geprijsde matteboxen is gelukkig de laatste jaren ook flink gegroeid.
Als je een beetje zoekt, zijn ze al voor onder de honderd euro te vinden. Uiteraard alle waar naar zijn geld, maar honderden euro’s hoef je echt niet uit te geven voor een fatsoenlijke mattebox. Met een mattebox alleen ben je er namelijk ook nog niet. Je zult ook nog moeten investeren in filters of een oplossing moeten vinden om je bestaande ronde filters te gebruiken. Die oplossing heb ik voor mezelf gevonden door mijn mattebox op rods te laten steunen (zie afbeeldingen).
Je gebruikt dan geen adapter-ring en de mattebox staat dus los van het objectief op de rod-stangen die onder de camera door een baseplate worden vastgehouden. Daarmee vormt de mattebox ook gelijk een effectieve bescherming voor het objectief tegen stoten en hopelijk zelfs een val. Het objectief schuift nu uit in de mattebox. Dat betekent dat ik uiteraard geen filter kan gebruiken die in de mattebox wordt geschoven, tenzij ik alleen op de groothoekstand zou werken. Op mijn 24-70 heb ik een 82-95 mm step-up-ring geschroefd met daarop een 95 mm 4x ND-filter. Daarop is een 95 mm VND-filter geschroefd.

Wil je een mattebox op rods laten steunen, dan heb je een houder nodig. Voordeel is dat je hiermee eenvoudig je mattebox in hoogte kunt verstellen.

De reden dat ik twee filters gebruik, is omdat de VND maar tot 7 stops licht wegneemt. Dat is bij zonnig weer soms net te weinig. Ook wil ik de VND het liefst niet te veel in de uiterste stand gebruiken, want dat is de stand waarin wat negatieve ‘bijwerkingen’ van een variabel ND-filter zichtbaar kunnen worden. Op zijn donkerst is de zogenaamde color-shift, een verschuiving van de kleur, meestal richting groen, het grootst. Ook treedt er wat vignettering op in de hoeken en aan de randen, al zie je daar in de praktijk bij mijn B+W-filters weinig van terug. Bij goedkopere VND-filters treden er soms ook nog artefacten op in de vorm van kruisende lijnen in beeld, een gevolg van het feit dat een variabel ND-filter bestaat uit twee glazen met een heel fijn lijnenpatroon.

Wanneer je een camera met greep/batterypack gebruikt, kom je niet uit met de rods onder de camera en zul je een manier moeten vinden om de mattebox-houder hoger te plaatsen. Hier heb ik dat gedaan door een tweede rij korte (10 cm) rods te maken met twee op elkaar geschroefde rod-clamps.
Er zijn ook nette dopjes met O-ring te krijgen, waarmee je de holle rods af kunt sluiten. Deze passen niet op de lichtere rods van carbon.

Kleppen

Zoom ik in met mijn 24-70mm objectief, dan schuift de voorkant inclusief filters tot aan de rand van de mattebox. Gebruik je een zoomobjectief met een groter bereik, zoals de onder videografen populaire 24-105mm zooms, dan zal de voorkant zelfs iets buiten de mattebox komen. Nu biedt de mattebox zelf weinig bescherming tegen vals licht.
Dat doet vooral de grote klep bovenop en de zijkleppen, als die aanwezig zijn. Zet je die in de goede stand, dan vlag je alle schuin invallende lichtstralen mooi weg. Wanneer ik inzoom en flair in het objectief zie ontstaan, buig ik de kleppen iets verder naar binnen, maar over het algemeen is dat niet eens nodig, omdat een mattebox met kleppen beduidend effectiever is dan een zonnekap. Wel heb ik voor buiten een mattebox gekocht die ook zijkleppen heeft. Binnen gebruik ik meestal mijn lichtere mattebox met alleen een bovenklep.

Wanneer je de mattebox op rods zet, kan het objectief in de mattebox in- en uitzoomen. Als je de mattebox goed positioneert, dan raakt het VND-filter de achterkant van de mattebox net niet als je objectief op z’n kortst is. Ik heb hiervoor een grotere mattebox gebruikt om met een 95 mm VND te kunnen werken.

Het is geen ideale oplossing, dat geef ik toe, maar voor mij wel heel werkbaar. Ook het verstellen van de VND in de mattebox gaat na een beetje gewenning heel goed. Uiteraard niet tijdens een shot, dus dat is absoluut een nadeel, al zul je dat in de praktijk niet heel vaak doen.

Dit artikel is eerder verschenen in Focus 4-2023
Wil je Focus ondersteunen? Neem dan een abonnement. Dan kunnen wij goede artikelen blijven maken!

Meer over video vind je hier

Iedereen ziet gelijk dat je serieus met videografie bezig bent.

Conclusie

Is een mattebox een noodzaak voor een videograaf? Lang niet in alle situaties, maar het geeft je wel extra mogelijkheden om allerlei soorten filters snel te wisselen, zonder dat de kwaliteit van je opnamen achteruitgaat door reflecties op je filters. Als fotograaf zul je niet snel zo’n ‘bak met kleppen’ op of voor je objectief zetten, maar nu ik het voor videografie gebruik, verbaast het me eigenlijk dat er voor fotografie weinig of geen vergelijkbare systemen zijn, waarbij je filters goed beschermd worden tegen vals licht en beschadigingen. Van de ‘open’ systemen die in de fotografie gangbaar zijn, ben ik nooit zo weggeweest. Bevestig je de mattebox stevig op rods, dan heb je de keuze tussen insteekfilters en het gebruik van ronde filters en bescherm je je objectief zowel tegen ongewenste lichtinval als beschadigingen. En laten we eerlijk zijn: zo’n mattebox ziet er ook gewoon heel professioneel uit. Iedereen ziet gelijk dat je serieus met videografie bezig bent. En daarmee hebben we dan gelijk de vierde functie van een mattebox te pakken!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in